Wydziedziczenie: co oznacza, jakie są przesłanki i czy można je podważyć?

Wydziedziczenie to instytucja prawa spadkowego, która pozbawia spadkobiercę nie tylko prawa dziedziczenia, lecz także zachowku. Osoby, wobec których zastosowano takie rozwiązanie, mogą w określonych przypadkach podjąć działania zmierzające do podważenia wydziedziczenia. 

Co oznacza wydziedziczenie?

Każdy może powołać do dziedziczenia dowolną osobę, niekoniecznie z kręgu najbliższych. Niemniej jednak spadkobiercy ustawowi mają prawo wystąpić o zachowek, a więc o połowę majątku, który przysługiwałby w drodze dziedziczenia ustawowego. Tymczasem spadkobierca może także pozbawić prawa do zachowku wybrane osoby. W tym momencie dochodzimy do pytania, co to jest wydziedziczenie? Otóż jest to pozbawienie w testamencie prawa do majątku i do zachowku. Przy czym w obecnym stanie prawnym niemożliwe jest wydziedziczenie częściowe. Zatem spadkodawca musi zdecydować: albo całkowicie pozbawia spadkobiercę prawa do zachowku (wydziedziczenie całkowite), albo rezygnuje z tego rozwiązania.

Wydziedziczenie w kodeksie cywilnym

Jeśli spadkodawca nie chce, aby konkretna osoba dziedziczyła po nim majątek oraz domagała się zachowku od spadkobiercy, powinien rozważyć wydziedziczenie. KC (Kodeks Cywilny) w art. 1008 wskazuje na konieczność zaistnienia jednej z trzech przesłanek wydziedziczenia. Ponadto, aby było ono ważne, spadkobierca musi sporządzić testament. Przy czym można to zrobić odręcznie, jednak ze względów bezpieczeństwa rekomendowaną formą jest akt notarialny.

Wydziedziczenie a zachowek: czy wydziedziczenie pozbawia prawa do zachowku?

Wydziedziczenie a prawo do zachowku – co warto wiedzieć? Instytucja ta bywa mylnie utożsamiana z pozbawieniem prawa dziedziczenia. Tymczasem już samo pominięcie w testamencie konkretnej osoby uniemożliwia jej przejęcie majątku spadkodawcy. Wydziedziczenie a zachowek to natomiast odrębna kwestia, bowiem wydziedziczony nie ma prawa się o niego ubiegać. Zatem odpowiedź na pytanie, czy wydziedziczenie pozbawia prawa do zachowku, jest twierdząca.

Wydziedziczenie: przesłanki i niegodność dziedziczenia

Wydziedziczenie a niegodność dziedziczenia to dwie odrębne, choć w pewien sposób uzupełniające się kwestie. Zacznijmy więc od tego, kiedy możliwe jest wydziedziczenie. Przesłanki zostały określone w Kodeksie Cywilnym i należą do nich:

• uporczywe postępowanie spadkobiercy w sposób sprzeczny z zasadami współżycia społecznego, wbrew woli spadkodawcy,
• dopuszczenie się przez spadkobiercę względem spadkodawcy lub jednej z najbliższych mu osób przestępstwa przeciwko życiu, zdrowiu, wolności lub rażącej obrazy czci,
• uporczywe niedopełnianie względem spadkodawcy obowiązków rodzinnych.

Kodeks Cywilny zawiera zamknięty katalog przesłanek wydziedziczenia. Zatem żadna inna, która nie mieści się w powyższych definicjach, nie może pozbawić spadkobiercy prawa do zachowku.

Czym innym jest natomiast uznanie spadkobiercy za niegodnego. Może to nastąpić, jeśli spadkobierca:

• uporczywie uchyla się od wykonania wobec spadkodawcy obowiązku alimentacyjnego określonego orzeczeniem sądowym, ugodą zawartą przed sądem albo innego rodzaju umową,
• uporczywie uchyla się od obowiązku sprawowania pieczy na spadkodawcą, w szczególności jeśli wynika ona z władzy rodzicielskiej, opieki, sprawowania funkcji rodzica zastępczego, małżeńskiego obowiązku wzajemnej pomocy i szacunku, wspierania się rodzica i dziecka.

Czy wydziedziczenie obejmuje zstępnych?

Wiedząc, co oznacza wydziedziczenie, można przejść do pytania, kogo właściwie dotyczy? Czy wydziedziczenie obejmuje zstępnych? Na początek dowiedzmy się, kim właściwie są zstępni. Zgodnie z definicją są to potomkowie tej samej osoby fizycznej, zatem jej dzieci, wnuki czy prawnuki. Są one powoływane do dziedziczenia w pierwszej kolejności, a jeśli w dziedziczeniu zostaną pominięte (nieuwzględnione w testamencie), przysługuje im prawo do zachowku. Dlatego, mając na uwadze powyższe zależności, można stwierdzić, że wydziedziczenie obejmuje zstępnych. Ale nie tylko ich. Wydziedziczenie małżonka czy rodzica również może mieć miejsce w polskim porządku prawnym. Nie jest natomiast możliwe wydziedziczenie rodzeństwa, gdyż z mocy prawa nie przysługuje mu prawo do zachowku.

Wydziedziczenie w testamencie: czy zawsze jest skuteczne?

Czy wydziedziczenie musi być notarialne? Na czym polega skuteczne wydziedziczenie w testamencie? Jak już wiemy, aby pozbawić bliską osobę prawa do zachowku, należy sporządzić testament, przy czym dokument można spisać odręcznie, bez udziału notariusza. To nie obecność prawnika przesądza o skuteczności tej instytucji. Ważne są natomiast następujące przesłanki:

• przyczyna wydziedziczenia musi wynikać z woli spadkodawcy,
• przyczyna musi mieścić się w kategorii przesłanek, jakie podaje Kodeks Cywilny,
• przyczyna musi być prawdziwa,
• przyczyna musi być uzasadniona,
• spadkodawca musi sporządzić testament, w którym jasno wyrazi wolę wydziedziczenia.

Jeśli powyższe wytyczne nie zostaną spełnione, spadkobierca będzie mógł dochodzić zachowku. 

Czy można podważyć wydziedziczenie?

Wydziedziczenie dziecka, rodzica lub małżonka często spotyka się z negatywnym odbiorem. Czy można podważyć wydziedziczenie? Takie działanie jest dopuszczalne jedynie w trzech przypadkach:

• podważenie samego testamentu – gdy podejrzewamy, że nieważny jest cały testament, a nie wyłącznie konkretny zapis,
• zakwestionowanie przyczyny wydziedziczenia – w sytuacji, gdy spadkodawca wskazał nieprawdziwą przesłankę,
• wykazania, że spadkodawca przebaczył spadkobiercy – jeśli przed śmiercią doszło do pojednania stron.

Choć odpowiedź na pytanie, czy można podważyć wydziedziczenie w testamencie, jest twierdząca, trzeba wiedzieć, że procedura ta wiąże się z koniecznością zebrania odpowiedniego materiału dowodowego. Wiedząc, na czym polega wydziedziczenie, należy mieć świadomość, że jego podważenie daje prawo do ubiegania się o zachowek, a nie o konkretne składniki majątku (chyba, że udowodnimy nieważność testamentu). Jednocześnie warto pamiętać, że po osiągnięciu celu, należy rozpocząć bieg sprawy o zachowek. Spadkobiercy nie przysługuje on bowiem automatycznie.

Jak podważyć wydziedziczenie?

Wydziedziczenie w testamencie następuje tylko wtedy, gdy mamy do czynienia z ważnym dokumentem. Zatem pierwszą przesłanką do tego, jak podważyć wydziedziczenie, jest podważenie samego testamentu. Za nieważny można go uznać, jeśli:

• został sporządzony w stanie uniemożliwiającym świadome podjęcie decyzji i wyrażenie woli,
• spadkodawca został wprowadzony w błąd uzasadniający przypuszczenie, że gdyby nie działał pod jego wpływem, nie sporządziły testamentu tej treści,
• spadkodawca działał pod wpływem groźby.

W powyższych przypadkach testament można podważyć w ciągu trzech lat od momentu pozyskania wiedzy o przyczynie nieważności, a w każdym razie po 10 latach od otwarcia spadku. 

Zdecydowanie łatwiej podważyć testament, gdy występują braki formalne, a więc na przykład gdy został sporządzony na komputerze.

Drugim sposobem podważenia wydziedziczenia jest zakwestionowanie jego przyczyny. W tym przypadku możemy mówić o dwojakim obrocie sprawy: albo spadkobierca dochodzi, że wskazana przyczyna nie jest zgodna ze stanem faktycznym, albo stara się wykazać, że nie mieści się ona w katalogu wyszczególnionym w Kodeksie Cywilnym. 

Trzecią przesłanką podważenia wydziedziczenia jest przebaczenie spadkodawcy. Jeśli spadkobierca uzyskał je przed sporządzeniem testamentu, pozbawienie prawa do zachowku jest nieważne. Natomiast w dalszym ciągu nie bierze on udziału w masie spadkowej.

Podważenie wydziedziczenia jest w swojej istocie trudne, dlatego pomóc może adwokat od prawa spadkowego. Specjalista po zapoznaniu się ze stanem faktycznym oceni, czy zasadne jest podważenie oraz doradzi, jakie dalsze kroki należy podjąć.

FAQ – najczęstsze pytania o wydziedziczenie

Czym jest wydziedziczenie?

Wydziedziczenie rodzica, małżonka, dziecka, wnuka lub prawnuka polega na pozbawieniu prawa zarówno do majątku, jak i zachowku.

Jak wydziedziczyć bliską osobę?

Aby pozbawienie prawa do zachowku było skuteczne, spadkodawca musi sporządzić testament, w którym jasno wskaże, których osób dotyczy wydziedziczenie. Forma notarialna nie jest wymagana, natomiast dla ważności wydziedziczenia konieczne jest zaistnienie jednej z trzech przesłanek ustawowych.

Kogo można wydziedziczyć?

Wydziedziczyć można wyłącznie osoby, którym przysługuje prawo do zachowku: małżonka, rodzica, zstępnych.

Czy można podważyć wydziedziczenie?

W uzasadnionych przypadkach podważenie dziedziczenia jest możliwe, jednak muszą zaistnieć ku temu przesłanki, takie jak: nieważność testamentu, skazanie przez spadkodawcę nieprawdziwej przyczyny wydziedziczenia, przebaczenie spadkodawcy.